|
|
Júnio Damasceno |
(PROJETO CONCLUÍDO – Resultados parciais, abaixo, apresentados no XXII Congresso de Brasileiro de Zoologia)
O Parque das Mangabeiras está localizado na zona sul de Belo Horizonte, junto à Serra do Curral, a cerca de 1100 m de altitude. A temperatura média mensal na região, no período de amostragem foi de 22ºC e a precipitação média mensal de 7,6mm. Duas áreas foram selecionadas para a amostragem sistemática no Parque das Mangabeiras: uma de campo de altitude entre 1150m e 1250 m de altitude, no limite leste do parque, e uma área cerrado sensu stricto, entre 1100 m e 1140 m de altitude, próxima ao limite sudoeste do parque. As áreas situam-se a menos de 1.000 de distância em linha reta. Esporadicamente foram percorridas trilhas no interior da mata e examinadas plantas floridas em suas bordas. Situa-se a cerca de 1100 m de altitude.
As abelhas foram coletadas semanalmente, de forma intensiva e sistemática, nas flores, alternando duas áreas uma de cerrado e outra de campo de altitude. Ambas apresentavam evidência de interferência antrópica. Elas foram procuradas nas flores, durante seu período de maior atividade, coletadas, mortas e guardadas separadamente de outras abelhas coletadas em outras plantas e horários. As coletas tiveram início, de forma incipiente, em setembro de 1995 e, de forma intensiva e sistemática, a partir de junho de 1996.
Nas coletas sistemáticas, foram coletados 294 exemplares de 70 espécies (Apêndice I). Desses, 152 (52%), representando 47 espécies, foram coletados no cerrado e 142 (48%), representando 44 espécies, no campo. Do total de espécies, apenas 21 (30%) são comuns às duas áreas. Este pequeno número de espécies comuns sugere uma associação entre as espécies de abelhas coletadas e o tipo de vegetação em cada ambiente. Esta idéia recebe suporte adicional do fato de que as duas áreas são muito próximas.
A densidade populacional foi de 1,9 abelhas por hora no cerrado e de 1,7 abelhas por hora no campo (Tabela I??) e, ao longo do ano, a área de cerrado em geral apresentou uma densidade populacional maior que a área de campo (Fig.1). O mês de dezembro foi o que apresentou a maior densidade populacional (4 abelhas por hora no campo e 5,1 abelhas por hora no cerrado). O mês de outubro foi o que apresentou maior riqueza de espécies no cerrado (18 espécies) e o mês de janeiro o que apresentou maior riqueza de espécies no campo (13 espécies). Estes aumentos na densidade populacional e riqueza em espécies podem dever-se ao aumento da luminosidade, pluviosidade, temperatura e diversidade de fontes de alimento. Essas condições favoráveis estão relacionadas principalmente às estações de primavera e verão. Em abril, as condições do tempo foram desfavoráveis às presenças das abelhas (ventos fortes e dia nublado) no dia de coleta no cerrado, o que poderia explicar a menor densidade populacional no campo. As chuvas e o tempo nublado impossibilitaram as coletas na área de cerrado no mês de março. Em junho a densidade populacional e a riqueza de espécies foram baixas e semelhantes nas duas áreas, talvez pelas baixas temperaturas e ventos mais fortes.
Figura 1. Variação da densidade de abelhas (número de indivíduos coletados por hora), ao longo do ano, no campo e no cerrado do Parque das Mangabeiras.
As plantas visitadas pelas abelhas foram representam 16 famílias. Dessas, 12 contendo 31 espécies estavam presentes no campo e 13 famílias contendo 24 espécies estavam presentes no cerrado. As famílias mais visitadas foram Lythraceae (32% das abelhas coletadas), Asteraceae (17%), Rubiaceae (12%) e Verbenaceae (11%). Cuphea sp. (Lythraceae) foi a espécie mais visitada pelas abelhas (27% das espécies de abelhas coletadas nas coletas sistemáticas). Do total das espécies de plantas, apenas 15 (32%) são comuns às duas áreas.
A área de cerrado apresentou uma densidade populacional e riqueza de espécies maior que a área de campo. No entanto, nesses dois aspectos as duas áreas foram muito semelhantes.
A densidade populacional e a riqueza de espécies apresentaram aumentos nos meses referentes à estação quente e úmida.
A densidade populacional do Parque das Mangabeiras é muito semelhante às de outras áreas com mesmo tipo de vegetação e a riqueza de espécies do Parque das Mangabeiras é menor que de outras áreas com mesmo tipo de vegetação.
A maior parte das espécies de abelhas e plantas ocorre em ambientes específicos, refletindo, provavelmente, as diferenças na composição florística ou em outras características físicas ou bióticas de cada área amostrada.
APÊNDICE I
Espécies de abelhas coletadas no cerrado (CE), campo (CA) e outros locais (OUT) do Parque das Mangabeiras. * = abelhas não coletadas nas coletas sistemáticas; + = abelhas não coletadas nas flores.
| ABELHAS | CE | CA | OUT |
| ANDRENIDAE | |||
| OXAEINAE | |||
| 001 Oxaea flavescens Klug | 1 | ||
| PANURGINAE | |||
| 002 Anthrenoides sp.01 | 1 | ||
| 003 Rophitulus frisei Ducke | 1 | ||
| APIDAE | |||
| APINAE | |||
| APINI | |||
| BOMBINA | |||
| 004 Bombus (Fervidobombus) atratus Franklin | 23 | 38 | * |
| 005 Bombus (Fervidobombus) morio Swederus | 2 | 2 | * |
| EUGLOSSINA | |||
| 006 Eufriesea nigrohirta (Friese) | * | ||
| 007 Euglossa (Euglossa) melanotricha Moure | 2 | 5 | * |
| 008 Euglossa (Glossura) imperialis Cockerell | * | ||
| 009 Eulaema (Apeulaema) nigrita (Fabricius) | + | + | * |
| MELIPONINA | |||
| 010 Geotrigona subterranea (Friese) | 12 | 7 | * |
| 011 Nannotrigona testaceicornis (Lepeletier) | 1 | * | |
| 012 Paratrigona lineata (Lepeletier) | 10 | 2 | * |
| 013 Paratrigona subnuda Moure | * | ||
| 014 Plebeia droryana (Friese) | 1 | * | |
| 015 Tetragonisca angustula (Lepeletier) | * | ||
| 016 Trigona spinipes (Fabricius) | 10 | 9 | * |
| CENTRIDINI | |||
| 017 Centris (Centris) aenea Lepeletier | 1 | * | * |
| 018 Centris (Centris) varia (Erichson) | * | ||
| 019 Centris (Hemisiella) tarsata Smith | 2 | * | |
| 020 Centris (Hemisiella) trigonoides (Lepeletier) | 11 | 2 | |
| 021 Centris (Hemisiella) vittata Lepeletier | * | ||
| 022 Centris (Melanocentris) collaris Lepeletier | * | * | |
| 023 Centris (Melanocentris) confusa Moure | * | ||
| 024 Centris (Melanocentris) violacea Lepeletier | * | ||
| 025 Centris (Paracentris) burgdorfi Friese | + | 1 | |
| 026 Centris (Paremisia) fuscata Lepeletier | + | * | |
| 027 Epicharis (Epicharana) flava (Friese) | * | ||
| 028 Epicharis (Epicharitides) cockerelli (Friese) | * | ||
| EUCERINI | |||
| 029 Gaesischia (Gaesischiopsis) flavoclypeata Michener... | 1 | ||
| 030 Melissodes (Ecplectica) sexcincta (Lepeletier) | 2 | ||
| 031 Melissoptila paraguayensis (Brèthes) | 2 | ||
| 032 Melissoptila richardiae Bertoni & Schrottky | 1 | ||
| 033 Melissoptila vulpecula Bertoni & Schrottky | 1 | ||
| EXOMALOPSINI | |||
| 034 Exomalopsis (Exomalopsis) analis Spinola | 1 | ||
| 035 Exomalopsis (Exomalopsis) auropilosa Spinola | + | * | |
| TAPINOTASPIDINI | |||
| 036 Paratetrapedia (Arhysoceble) sp.12 | 1 | 3 | |
| 037 Paratetrapedia (Paratetrapedia) sp.01 | 1 | 2 | |
| 038 Paratetrapedia (Paratetrapedia) sp.04 | 1 | * | |
| 039 Paratetrapedia (Trigonopedia) sp.06 | * | ||
| 040 Paratetrapedia (Xanthopedia) sp.13 | 1 | ||
| TETRAPEDIINI | |||
| 041 Tetrapedia sp.02 | * | ||
| 042 Tetrapedia sp.03 | 1 | ||
| 043 Tetrapedia sp.04 | + | ||
| 044 Tetrapedia sp.06 | * | ||
| 045 Tetrapedia sp.07 | 1 | ||
| 046 Tetrapedia sp.09 | 1 | ||
| XYLOCOPINAE | |||
| CERATININI | |||
| 047 Ceratina sp.03 | * | ||
| 048 Ceratina sp.04 | 1 | ||
| 049 Ceratina sp.06 | 2 | 1 | |
| 050 Ceratina sp.07 | 1 | ||
| 051 Ceratina sp.08 | 4 | 2 | |
| 052 Ceratina sp.09 | 10 | 8 | |
| 053 Ceratina sp.11 | 5 | 1 | |
| 054 Ceratinula sp.01. | * | ||
| 055 Ceratinula sp.03 | 2 | * | |
| 056 Ceratinula sp.05. | * | ||
| XYLOCOPINI | |||
| 057 Xylocopa (Cirroxylocopa) vestita Hurd & Moure | 2 | ||
| 058 Xylocopa (Megaxylocopa) frontalis (Olivier) | * | * | |
| 059 Xylocopa (Neoxylocopa) brasilianorum (Linnaeus) | * | * | * |
| 060 Xylocopa (Neoxylocopa) grisescens Lepeletier | 1 | ||
| 061 Xylocopa (Schoenherria) subcyanea Perez | 1 | ||
| 062 Xylocopa (subgen.nov.) sp.n.03 | 2 | 5 | |
| COLLETIDAE | |||
| COLLETINAE | |||
| COLLETINI | |||
| 063 Colletes rufipes Smith | 4 | 4 | |
| 064 Colletes rugicollis Friese | 3 | ||
| 065 Colletes sp.01 | 1 | ||
| PARACOLLETINI | |||
| 066 Perditomorpha brunerii (Ashmead) | + | * | |
| 067 Perditomorpha iheringi (Schrottky) | * | ||
| 068 Perditomorpha sp.01. | * | ||
| XEROMELISSINAE | |||
| 069 Chilicola (Prosopoides) sp.01 | * | * | |
| HALICTIDAE | |||
| AUGOCHLORINI | |||
| 070 Augochlora sp.01 | + | + | |
| 071 Augochlora sp.03 | + | ||
| 072 Augochlora (Augochlora) esox (Vachal) | 1 | ||
| 073 Augochlora (Augochlora) tantilla Moure | + | ||
| 074 Augochlora (Oxystoglossella) morrae Strand | 3 | 2 | * |
| 075 Augochlorella sp.01 | 1 | ||
| 076 Augochloropsis brachycephala Moure | * | ||
| 077 Augochloropsis cleopatra (Schrottky) | * | ||
| 078 Augochloropsis melanochaeta Moure | 1 | 5 | |
| 079 Augochloropsis multiplex (Vachal) | + | 1 | |
| 080 Augochloropsis patens (Vachal) | + | 1 | |
| 081 Augochloropsis sp.10 | 1 | ||
| 082 Augochloropsis terrestris prognatha Moure | 2 | + | |
| 083 Ceratalictus stigon (Vachal) | 3 | ||
| 084 Pseudaugochlora graminea (Fabricius) | + | * | * |
| 085 Pseudaugochlora praepotens (Vachal) | * | ||
| HALICTINI | |||
| 086 Dialictus picadensis (Strand) | * | ||
| 087 Dialictus sp.06 | 1 | 2 | |
| 088 Dialictus sp.07 | 1 | ||
| 089 Dialictus sp.08 | + | ||
| MEGACHILIDAE | |||
| ANTHIDIINI | |||
| 090 Anthidium latum Schrottky | + | ||
| 091 Anthidium sertanicola Moure & Urban | 1 | ||
| 092 Anthodioctes megachiloides (Holmberg) | 1 | ||
| 093 Dicranthidium gregarium (Schrottky) | 1 | + | |
| 094 Hypanthidium erythrogaster Moure & Urban | * | ||
| 095 Hypanthidium sp.02 | * | ||
| 096 Larocanthidium bilobatum Urban | 6 | 5 | |
| 097 Larocanthidium ornatum Urban | 1 | ||
| 098 Stelis sp.01 | 1 | ||
| MEGACHILINI | |||
| 099 Coelioxys sp.04 | 1 | ||
| 100 Megachile (Acentron) bernardina Schrottky | 3 | * | |
| 101 Megachile (Austromegachile) antiqua Mitchell | * | ||
| 102 Megachile (Austromegachile) corona Mitchell | * | ||
| 103 Megachile (Dactylomegachile) sp.13 | 1 | * | |
| 104 Megachile (Dactylomegachile) sp.14 | 2 | * | |
| 105 Megachile (Dactylomegachile) sp.16 | * | * | |
| 106 Megachile (Dactylomegachile) sp.20 | 6 | 7 | |
| 107 Megachile (Dactylomegachile) sp.21 | 1 | ||
| 108 Megachile (Dactylomegachile) sp.23 | 1 | ||
| 109 Megachile (Leptorachina) laeta Smith | 1 | ||
| 110 Megachile (Leptorachis) aureiventris Schrottky | 2 | ||
| 111 Megachile (Leptorachis) friesei Schrottky | * | ||
| 112 Megachile (Pseudocentron) sp.19 | 1 | 2 | |
| 113 Megachile (Pseudocentron) sp.20 | 1 | ||
| 114 Megachile (Pseudocentron) terrestris Schrottky | * |